Η αφορμή για αυτό το κείμενο ήταν οι σημερινές έκτακτες συνεδριάσεις των δημοτικών συμβουλίων των Δήμων Καλαβρύτων και Αιγιάλειας για το θέμα του Οδοντωτού Διακοπτού –Καλαβρύτων και οι συνεχείς βλάβες που κατά καιρούς απασχόλησαν τη λειτουργία του. Ως τακτικός παρατηρητής αλλά και προσπαθώντας να μπω στη θέση του επιβάτη που θέλει να νιώθει ασφαλής, αναρωτήθηκα, πόσο χρόνο χρειάζεται πραγματικά μια συγκοινωνιακή γραμμή για να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη του κοινού.

Θέλοντας οι απόψεις μου να είναι τεκμηριωμένες, χωρίς να μείνω απλά σε εντυπώσεις, ανέτρεξα, στη σχετική βιβλιογραφία και σε διαθέσιμες διαδικτυακές πηγές για την αξιοπιστία τεχνικών συστημάτων, την αντίληψη κινδύνου και τη σιδηροδρομική ασφάλεια. Πιστεύω ότι η έρευνα αυτή,  στην πλούσια ομολογουμένως βιβλιογραφία, από εγχειρίδια αξιοπιστίας έως διεθνείς εκθέσεις ασφάλειας, μου επιτρέπει να τεκμηριώσω καλύτερα τις σκέψεις που ακολουθούν και να τις συνδέσω με ένα ευρύτερο πλαίσιο καλών πρακτικών. Ενδεικτικά, αναφορές και δείκτες ασφάλειας δημοσιοποιούνται συστηματικά από οργανισμούς όπως η European Union Agency for Railways και η International Union of Railways, ενώ η διακυβέρνηση κινδύνου και η εμπιστοσύνη του κοινού αναλύονται σε εκθέσεις της Organisation for Economic Co-operation and Development. Για το ελληνικό πλαίσιο, αξιοποίησα επίσης διαθέσιμες ενημερώσεις της ΟΣΕ.

Η αξιοπιστία στις συγκοινωνίες δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνικής ή μηχανικής. Είναι σχέση εμπιστοσύνης. Και όπως κάθε σχέση που τραυματίζεται, δεν αποκαθίσταται απλώς με το να «μην συμβεί πάλι» ένα πρόβλημα, αλλά  χρειάζεται χρόνος, συνέπεια και ορατή αλλαγή.

Για τους λόγους που όλοι ξέρουμε, ο Οδοντωτός Διακοπτού–Καλαβρύτων είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση, αφού δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο μεταφοράς αλλά μια τουριστική εμπειρία διαδρομής και ένα κομμάτι της τοπικής μας ταυτότητας. Γι’ αυτό και κάθε βλάβη ή αίσθηση επικινδυνότητας επηρεάζει δυσανάλογα την εικόνα του.

Η στατιστική πλευρά της αξιοπιστίας

Σε τεχνικούς όρους, μια γραμμή θεωρείται ότι «ανέκτησε αξιοπιστία» όταν τα δεδομένα λειτουργίας δείχνουν σταθερή ομαλότητα σε βάθος χρόνου. Οι δείκτες αξιοπιστίας και συντηρησιμότητας (όπως η συχνότητα βλαβών και η σταθερότητα λειτουργίας) χρειάζονται επαναλαμβανόμενη επιβεβαίωση σε διαδοχικούς κύκλους λειτουργίας για να θεωρηθεί ότι η βελτίωση δεν είναι συγκυριακή (Ebeling, 1997; Knezevic, 1997).

Για έναν σιδηρόδρομο ορεινό όπως ο Οδοντωτός, με έντονη εποχικότητα, η αξιολόγηση γίνεται πρακτικά «ανά σεζόν». Μια πλήρης τουριστική περίοδος χωρίς σοβαρά περιστατικά αποτελεί ισχυρό σήμα σταθεροποίησης, ενώ δύο διαδοχικοί κύκλοι λειτουργίας με κανονικές αναχωρήσεις και ελάχιστες βλάβες συγκροτούν ένα πειστικό στατιστικό μοτίβο αξιοπιστίας.

Η ανθρώπινη πλευρά της εμπιστοσύνης

Η εμπιστοσύνη του κοινού ακολουθεί διαφορετικό ρυθμό από τα μηχανικά δεδομένα. Οι επιβάτες δεν αξιολογούν πίνακες αξιοπιστίας αλλά την αίσθηση ασφάλειας. Η επιστημονική έρευνα για την αντίληψη κινδύνου δείχνει ότι η κοινωνική μνήμη αρνητικών γεγονότων είναι ανθεκτική και η αποκατάσταση εμπιστοσύνης απαιτεί επαναλαμβανόμενες θετικές εμπειρίες (Slovic, 2000; Fischhoff, 2011).

Σε συστήματα υψηλού ρίσκου, η εμπιστοσύνη επανέρχεται όταν η αξιοπιστία αποδεικνύεται διαρκώς στην πράξη και συνοδεύεται από σαφή επικοινωνία μέτρων ασφάλειας (Siegrist et al., 2007). Με απλά λόγια, η τεχνική αποκατάσταση μπορεί να προηγείται, αλλά η κοινωνική αποδοχή έπεται.
Η προσωπική αυτή αναζήτηση στη βιβλιογραφία ανέδειξε κάτι απλό αλλά ουσιαστικό: η τεχνική βελτίωση μπορεί να αποτυπώνεται σχετικά γρήγορα στους δείκτες λειτουργίας, όμως η κοινωνική εμπιστοσύνη απαιτεί επαναλαμβανόμενες αποδείξεις στην πράξη και καθαρή επικοινωνία προς το κοινό. Με άλλα λόγια, η στατιστική «ηρεμία» πρέπει να γίνει και βιωματική βεβαιότητα.

Γιατί οι τουριστικές γραμμές χρειάζονται περισσότερο χρόνο

Σε μια καθημερινή αστική γραμμή, οι επιβάτες επιστρέφουν συχνά από ανάγκη. Σε μια τουριστική διαδρομή, η επιλογή είναι συναισθηματική. Αν χαθεί η αίσθηση ασφάλειας, η επιστροφή προϋποθέτει ενεργή ανάκτηση εμπιστοσύνης.

Τρεις παράγοντες επιταχύνουν την ανάκτηση εμπιστοσύνης:

Συνέπεια λειτουργίας 
    Όχι μόνο απουσία ατυχημάτων αλλά προβλεψιμότητα υπηρεσίας.

Διαφάνεια ενημέρωσης 
    Καθαρή επικοινωνία για συντήρηση και πρωτόκολλα ασφάλειας.

Θετική εμπειρία επισκεπτών
    Η συνολική εμπειρία μετατρέπει την ασφάλεια σε βίωμα.

Οι διεθνείς πρακτικές ασφάλειας και αξιολόγησης σιδηροδρόμων βασίζονται σε συγκρίσιμους δείκτες και συστηματική δημοσιοποίηση επιδόσεων, στοιχείο που ενισχύει τη δημόσια εμπιστοσύνη όταν υπάρχει συνέπεια (European Union Agency for Railways, various years; International Union of Railways, various years).
Πρώτες αναφορές: European Union Agency for Railways και International Union of Railways.

Σε επίπεδο διακυβέρνησης κινδύνου, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η εμπιστοσύνη αποκαθίσταται όταν συνδυάζονται τεχνική βελτίωση, λογοδοσία και σταθερή ενημέρωση του κοινού (Organisation for Economic Co-operation and Development, various years).
Πρώτη αναφορά: Organisation for Economic Co-operation and Development.

Για το ελληνικό πλαίσιο, οι επίσημες τεχνικές ενημερώσεις και ανακοινώσεις υποδομής αποτελούν βασική πηγή τεκμηρίωσης της λειτουργικής κατάστασης (ΟΣΕ, διάφορα έτη).
Πρώτη αναφορά: ΟΣΕ.

Ένα ρεαλιστικό χρονικό πλαίσιο

Αν οι αιτίες των προβλημάτων έχουν αντιμετωπιστεί και η λειτουργία παραμείνει σταθερή:

ορατή βελτίωση εικόνας μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε 6–12 μήνες,

ουσιαστική αποκατάσταση εμπιστοσύνης συνήθως απαιτεί 1,5 έως 2 χρόνια συνέπειας χωρίς πισωγυρίσματα.

Κοιτάζοντας τα δεδομένα και τη σχετική βιβλιογραφία, το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ρεαλιστικό αλλά και απαιτητικό: η εμπιστοσύνη δεν επανέρχεται με μια ανακοίνωση, αλλά με διάρκεια, συνέπεια και διαφάνεια. Αν οι αιτίες των προβλημάτων έχουν αντιμετωπιστεί και η ομαλή λειτουργία επιβεβαιώνεται σε βάθος χρόνου, τότε η δημόσια εικόνα μπορεί πράγματι να ανακάμψει. Όχι απότομα, αλλά σταθερά.

Από την πλευρά του ο επιβάτης, προφανώς θα θέλει να μπορεί να επιστρέψει σε αυτή τη διαδρομή με αίσθημα ασφάλειας.

Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, το συμπέρασμα είναι ότι  η δημόσια εικόνα του Οδοντωτού χτίζεται διαδρομή τη διαδρομή ενώ η έννοιες αξιοπιστία και εμπιστοσύνη για να γίνουν πιστευτές, πρέπει πρώτα να γίνουν ορατές.

Υ.Γ.1: Άποψή μου είναι ότι, για ένα θέμα όπως ο οδοντωτός, που επηρεάζει άμεσα και τα Καλάβρυτα και την Αιγιάλεια (τουρισμός, τοπική οικονομία, πρόσβαση, εικόνα της περιοχής), ένα κοινό θεσμικό τραπέζι θα είχε πολύ μεγαλύτερο βάρος από δύο παράλληλα συμβούλια.

Υ.Γ.2: Ιδανικά, μια τέτοια σύσκεψη θα έπρεπε να είχε γίνει με την Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας για τον συντονισμό και την πολιτική πίεση, τους βουλευτές Αχαΐας για κοινοβουλευτική παρέμβαση, τη διοίκηση της ΤΡΑΙΝΟΣΕ (ως λειτουργικό φορέα υποδομής στο παρελθόν), τη Hellenic Train (ως σημερινό πάροχο υπηρεσιών), καθώς και με τεχνικούς συμβούλους για να μπουν στο τραπέζι δεδομένα και χρονοδιάγραμμα και όχι μόνο τοποθετήσεις. Έτσι θα μπορούσε να σταλεί, ενιαίο μήνυμα προς το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών, να γίνει δημόσια λογοδοσία όλων των εμπλεκομένων στον ίδιο χώρο, να ασκηθεί πίεση με πολιτικό και κοινωνικό βάρος (δύο δήμοι + περιφέρεια + βουλευτές μαζί) και να αποφύγουμε μετάθεση ευθυνών του τύπου «ο ένας περιμένει τον άλλον».

Υ.Γ.3: Το ότι συζητιέται εκ των υστέρων δείχνει μάλλον έλλειψη έγκαιρου συντονισμού, κάτι που δυστυχώς βλέπουμε συχνά σε ζητήματα υποδομών με έντονο τοπικό αποτύπωμα.